نيز در بغداد به استفاده از محضرش پرداخته‌اند ؟ به اين عبارت شيخ صدوق در مشيخهء فقيه توجه بفرماييد : « و ما كان فيه عن محمد بن يعقوب الكلينى - رحمة اللَّه عليه - فقد رويته عن محمد بن عصام الكلينى و على بن احمد بن موسى ، و محمد بن احمد السنانى - رضى اللَّه عنهم - عن محمد بن يعقوب الكلينى و كذلك جميع كتاب الكافى فقد رويته عنهم عنه عن رجاله » . « 1 » چه دليلى داريم كه اين اشخاص هم - خصوصاً نفر سوم كه در رجال شيخ او را نزيل رى معرفى مىكند ، « 2 » نيز در بغداد به خدمت شيخ كلينى رسيده‌اند بلكه خود عبارت مشيخه تهذيب و استبصار نيز كه مورد استشهاد آقاى بهبودى بوده ، نيز استفاده نمىشود ، تمام اساتيد شيخ طوسى در بغداد به روايت از كلينى پرداخته‌اند . تنها مطلبى كه از اصل عبارت اين كتب بر مىآيد اين است كه دو استاد ابن حاشر احمد بن ابى رافع و ابوالحسين عبدالكريم بن عبداللَّه بن نصر بزاز جميع تأليفات و احاديث شيخ كلينى را در بغداد ، باب كوفه ، درب سلسله به سال 327 از وى روايت نموده‌اند « 3 » بارى اگر فرض كنيم كه كافى در قم - و يا كوفه - عرضه نشده آيا دليل آن حتماً ترس از عرضهء آن بوده است ؟ آيا احتمال نمىرود قم - كه به تصريح آقاى بهبودى بيش از 12 هزار حديث كافى به نام مشايخ اين دانشگاه مزين شده - احتياج چندانى به عرضهء اين كتاب نداشته است ؟ يا احتمالات ديگرى كه تصور مىرود . بلكه اصلًا شايد مسافرت آن محدث جليل القدر و نامدار به بغداد هيچ ارتباطى به كتاب كافى نداشته و به دليلى

--> ( 1 ) . رجال شيخ طوسى ، المطبعه الحيدريه ، النجف الاشرف ، 1386 ق ، ص 510 . ( 2 ) . بين دو عبارت مشيخه ، ص 29 و مشيخه استبصار ، ج 4 ، ص 310 تفاوت چندانى وجود ندارد مگر در عبارت‌اخير كه در تهذيب به صورت « اخبرنا ايضاً احمد بن عبدون الخ » آمده و در استبصار به صورت « اخبرنا به ايضاً احمد بن عبدون الخ » درج شده است ولى لفظ « به » در اين عبارت حتماً زائد است و الا عبارت نادرست مىگردد ( و نيز ر . ك : فهرست شيخ طوسى ، ص 327 ) ( 3 ) . مجمع البيان ، فضل بن حسن طبرسى ، مطبعة عرفان ، صيدا ، 1356 ق ، ج 10 ، ص 377 . البته ظاهراً ترجمهء آقاى بهبودى چندان دقيق نيست ولى چون تفاوت متن و ترجمه به بحث ما ارتباط ندارد از ذكر آن خوددارى مىكنيم .